De Schembartlauf van Neurenberg en zijn weg naar de maskeroptocht

De geschiedenis van de Schembartlauf begint in Neurenberg niet met een zelfstandige dansact, maar met een tocht door de straten. De kettingdans van de slagers wordt voor het eerst vermeld in 1397. Volgens de overlevering kregen de slagers het privilege om tijdens carnaval te dansen als beloning voor hun trouw aan de raad. Dat verklaart de bijzondere stedelijke context, maar nog niet de latere gemaskerde optocht.

De gemaskerde begeleiding baande de weg voor de dans. Stel je die taak ruimtelijk voor: een groep heeft een aaneengesloten bewegingsruimte nodig terwijl mensen toekijken. Wie vooroploopt en ruimte maakt, verbindt het optreden van de dansers met de straat. De begeleiding is dus niet slechts decoratie, maar vervult een functie in het verloop.

Uit deze begeleiding is vermoedelijk de Schembartlauf ontstaan. De slagersdans en de gemaskerde optocht hangen met elkaar samen, maar zijn niet hetzelfde. Hun oorsprong in een gemeenschappelijk feestelijk verband maakt ze nog niet tot één dansvorm. Juist dit onderscheid helpt je de ontwikkeling te begrijpen: een activiteit die een ander optreden mogelijk maakt, kan later zelf als optreden worden gezien. De precieze danswijze van de slagers is daarvoor niet de doorslaggevende vraag.

De Schembartlauf is gedocumenteerd van 1449 tot 1539. Om deze in context te plaatsen, is het belangrijk wat een openbare gemaskerde optocht anders maakt dan een onopvallende begeleiding: de deelnemers zijn zelf opvallend uitgedost en bewegen zich door de ruimte van het publiek. Een masker vestigt de aandacht op een figuur, niet alleen op de persoon die op dat moment een taak uitvoert.

Zo kun je de veronderstelde overgang aanschouwelijk begrijpen. Wie voor een dans uit loopt, wordt als eerste gezien. Wie daarbij gemaskerd optreedt, biedt tegelijk iets om naar te kijken. De aandacht voor degenen die de weg vrijmaken, kan uitgroeien tot belangstelling voor hun eigen optreden. Dat is een aannemelijk mechanisme bij openbare voorstellingen, geen aanvullend gedocumenteerde kroniek van afzonderlijke ontwikkelingsstappen.

Dat de optochten als afzonderlijke gebeurtenissen werden vastgelegd, blijkt uit de rijk geïllustreerde Schembartboeken. De stadsbibliotheek van Neurenberg bezit er twaalf. Hun betekenis ligt hier in de zichtbare herinnering aan de optochten, de precieze analyse van de afbeeldingen is een ander onderwerp.

Daaruit kun je een nuttig inzicht in de dansgeschiedenis halen: niet elke beweging rond een dans is zelf een dansfiguur. Ook de volgorde, de vermomming en de route door het publiek kunnen een voorstelling vormgeven. De Schembartlauf hoort daarom thuis in de geschiedenis van openbare optredens, zonder dat deze als partnerdans hoeft te worden uitgelegd.

De herneming door de Schembart-Gesellschaft Neurenberg, gedocumenteerd vanaf 1974, bracht de historische optocht opnieuw tot leven. Volgens de overgeleverde gegevens gebeurde dat niet elk jaar; de lopers gingen vooraf aan de carnavalsoptocht van Neurenberg. Die positie past bij het motief van het voorgaan. Ze bewijst echter niet dat dezelfde praktijk sinds de middeleeuwen ononderbroken is doorgegeven.

Een herneming is een bewuste relatie met het verleden. Mensen nemen een overgeleverde vorm over en voeren die in een latere context opnieuw uit. Zo wordt geschiedenis lichamelijk en in het openbaar beleefbaar. Dat verschilt van een traditie die zonder onderbreking van generatie op generatie is doorgegeven. Beide begrippen betekenen iets anders, zonder dat de herneming daarom minder serieus genomen hoeft te worden.

Voor je eigen oriëntatie helpt het om onderscheid te maken tussen het historische voorbeeld en je eigen deelname. Een gemaskerde optocht geeft je niet automatisch een reeks passen om mee te doen. Hoe verschillend samen dansen georganiseerd kan zijn, legt het artikel over danskring en folklore-ensemble uit. Ook het trainingsjaar in gardedans beschrijft een andere verhouding tussen voorbereiding en optreden tijdens een feest. Deze vormen zijn geen voortzettingen van de Schembartlauf, maar zelfstandige manieren om samen beweging vorm te geven.