Dada ve dans Zürih'te nasıl buluştu

Zürih’te Dada ile dans arasındaki bağlantı, somut bir katkıyla ortaya konabilir: Suzanne Perrottet, 1916 ve 1917 yıllarında Cabaret Voltaire’deki Dada gecelerine katıldı. Aynı zamanda Zürih ve Ascona çevresinde Rudolf von Laban’ın önemli çalışma arkadaşlarından biriydi. Böylece burada sanat tarihinden yalnızca iki kavram değil, bir kişi üzerinden şekillenen sanatsal çalışma ilişkileri de bir araya geliyor.

Perrottet’nin katkısı, bu bağlamda dansı etkin bir sanat olarak görünür kılıyor. Bir dansçı, bedensel ifade, hareket ve bunların etkisi konusunda deneyim sahibidir. Bu, bir geceyi yalnızca metinler veya sözlü katkılar üzerinden değerlendirmekten farklı bir bakış açısı sunar. Değerlendirmede öncelikli olan, belirli ve gösterişli bir performans yapıldığı varsayımı değil, bu katkıdır.

Etkinlik kavramı da burada yardımcı olur: Sanatsal bir gece, seyircilerin birlikte dans ettiği bir gece olmak zorunda değildir. Ortak dans alanından farkını Zürih’te sosyal dans hakkındaki yazıda açıklıyoruz. Perrottet’nin Dada etkinliklerine katkısında ise hareket sanatı ile sanatsal etkinlik arasındaki bağlantı öne çıkar. Daha sonra yürüttüğü okul çalışmaları, yaşam öyküsünün başka bir bölümüdür.

Dans denince temel adımı, ritmi ve düzgünce tamamlanan bir dönüşü düşünenler, belirli bağlantılar bekler. Deneysel sahne hareketi bu beklentileri altüst edebilir. Ancak bu, her hareketin birbirinin yerine geçebileceği anlamına gelmez: Aniden durmak, yavaşça sona ermekten farklı bir etki yaratır; çevrilmiş bir omuz, doğrudan bir bakıştan farklıdır.

Günümüzde kurgulanmış bir örnek bunu somutlaştırıyor: Birisi, başka birini selamlamak istercesine kolunu kaldırır, ancak hareketin ortasında durur. Başlamış olan jest hâlâ tanınabilir, ancak anlamı belirsizleşir. Buna söylenen bir sözcük eklenirse, sözcük jesti doğrulayabilir ya da onunla çelişebilir. Bu örnek beden ve dil arasındaki etkileşimi gösterir; Perrottet'nin geçmişte sergilediği bir performansı anlatmaz.

Böylece dansla ifade edilenlerin neden her zaman açık ve net bir eylemi anlatmak zorunda olmadığı da anlaşılır. Bir karakterin adını bilmeden gerilimi, tereddüdü ya da mesafeyi hissedebilirsin. Dans ederek duyguları ifade etme hakkındaki yazıda günümüz pratiğindeki bedensel ifade ele alınıyor. Tarihsel bağlam açısından önemli olan şu: Hareket kendi başına anlam taşıyabilir ve bir metni yalnızca resmetmek zorunda değildir.

Perrottet'in katkısı, dans tarihini yalnızca tarzların ve ekollerin sıralanışı olarak görmene engel olur. Burada başka bir ilişki görünür hâle gelir: Bir sanatçı, yalnızca dansla sınırlı olmayan bir ortamda çalışır. Böylece onun Dada akşamları hem hareket sanatının bağlamına hem de Zürih avangardının tarihine ait olur.

Ancak buradan, günümüzdeki her deneysel gösteriye uzanan basit bir soy çizgisi çıkmaz. Benzer araçlar farklı bağlamlarda karşımıza çıkabilir. Bugünün sahnesindeki kesintiye uğramış bir jest, ne Perrottet'ten doğrudan etkilenildiğini ne de Dada'ya ait olunduğunu kanıtlar. Karşılaştırma anlamana yardımcı olur, ancak tarihsel bağlamın yerini tutmaz.

Bu ayrım, bir sonraki gösteri ziyaretinde işine yarar. Önce gerçekten neler olduğuna dikkat edebilirsin: Biri yaklaşıyor mu, biri geri mi çekiliyor, bir hareket tamamlanmadan mı kalıyor? Yorumlamaya ancak bundan sonra geçebilirsin. Böylece alışılmadık her görüntüyü hemen çözmek zorunda kalmazsın. Perrottet'in katkısı, bu açıklık için sana somut bir tarihsel referans noktası sunar. Ancak bundan sabit bir üslup adı ya da sahne sanatlarına dair genel geçer bir açıklama çıkarman gerekmez.